Quai bị: Triệu chứng & Nguyên nhân gây bệnh

298

Tổng quan

Bệnh Quai bị (Mumps) là một bệnh nhiễm trùng do vi rút chủ yếu ảnh hưởng đến các tuyến sản xuất nước bọt nằm gần tai, có thể gây sưng ở một hoặc cả hai tuyến này.

Bệnh quai bị rất hay xảy ra cho đến khi việc tiêm phòng vắc xin quai bị tại Việt Nam trở nên phổ biến, kể từ đó số lượng các trường hợp xảy ra đã giảm xuống một cách nhanh chóng.

Các biến chứng của bệnh quai bị như mất thính giác có thể nghiêm trọng nhưng khá hiếm gặp. Hiện không có phương pháp điều trị cụ thể cho bệnh quai bị.

benh quai bi

Triệu chứng của bệnh quai bị

Một số người bị nhiễm vi rút quai bị hoặc không có dấu hiệu hay triệu chứng, hoặc chúng xảy ra rất nhẹ.

Khi bệnh phát triển, các triệu chứng của bệnh quai bị xuất hiện khoảng 2 – 3 tuần sau khi tiếp xúc với vi rút.

Các triệu chứng phổ biến của bệnh quai bị có thể bao gồm:

Một số người bị nhiễm vi rút quai bị hoặc không có dấu hiệu hoặc triệu chứng hoặc rất nhẹ. Khi các dấu hiệu và triệu chứng phát triển, chúng thường xuất hiện khoảng hai đến ba tuần sau khi tiếp xúc với vi rút.

Dấu hiệu chính của bệnh quai bị là sưng tuyến nước bọt khiến má phồng lên. Các dấu hiệu và triệu chứng khác có thể bao gồm:

  • Đau sưng tuyến nước bọt ở một hoặc cả hai bên mặt gây sưng hai bên má
  • Cảm thấy đau khi nhai hoặc nuốt
  • Sốt
  • Đau đầu
  • Đau cơ
  • Suy nhược và mệt mỏi
  • Ăn mất ngon

Khi nào nên đi khám bác sĩ?

Đi khám bác sĩ ngay nếu bạn hoặc con bạn xuất hiện các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh quai bị. Bệnh quai bị rất dễ lây lan trong khoảng 9 ngày sau khi xuất hiện triệu chứng. Báo rõ triệu chứng cho bác sĩ trước khi đến khám để tránh lây lan vi rút cho những người khác.

Nguyên nhân gây bệnh quai bị

Quai bị gây ra bởi một loại vi rút dễ lây lan từ người sang người thông qua nước bọt bị nhiễm bệnh.

Những người chưa được miễn dịch có thể mắc bệnh quai bị khi hít phải giọt bắn từ người bị bệnh hắt hơi hoặc ho hay do sử dụng chung đồ, cốc uống nước… với người mắc bệnh quai bị.

Các biến chứng của bệnh quai bị

Các biến chứng của bệnh quai bị rất hiếm xảy ra nhưng khi xảy ra chúng ảnh hưởng rất nghiêm trọng tới cơ thể:

Hầu hết các chứng biến của bệnh quai bị liên quan đến tình trạng viêm và sưng tấy ở một số bộ phận. Các biến chứng nguy hiểm của bệnh quai bị bao gồm:

  • Viêm tinh hoàn: Tình trạng khiến một hoặc cả hai bên tinh hoàn sưng lên ở nam giới đã đến tuổi dậy thì. Viêm tinh hoàn gây đau và hiếm khi nhưng có thể gây vô sinh ở nam giới.
  • Viêm não: Nhiễm vi rút quai bị có thể gây viêm não, gây ra các vấn đề về thần kinh và đe dọa tới tính mạng.
  • Viêm màng não: Tình trạng xảy ra nếu vi rút quai bị lây lan qua đường máu và ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương.
  • Viêm tụy: Tình trạng gây đau ở bụng trên và xuất hiện cảm giác buồn nôn.
  • Mất thính lực: Có thể xảy ra ở một hoặc cả hai tai dù khá hiếm gặp, đôi khi có thể gây mất thính lực vĩnh viễn
  • Các vấn đề về tim: Hiếm khi bệnh quai bị có liên quan đến nhịp tim bất thường và các bệnh về cơ tim
  • Sảy thai: Phụ nữ đang mang thai mắc quai bị, đặc biệt trong giai đoạn đầu của thai kì có thể dẫn đến sảy thai.

Phòng ngừa

Cách tốt nhất để phòng ngừa bệnh quai bị chính là tiêm vắc xin phòng bệnh. Hầu hết mọi người đều có khả năng miễn dịch với bệnh quai bị sau khi được tiêm chủng đầy đủ.

Thuốc chủng ngừa quai bị thường được tiêm dưới dạng vắc xin kết hợp MMR (sởi – quai bị – rubella) chứa dạng an toàn và hiệu quả nhất trong mỗi loại vắc xin.

Nên tiêm hai liều vắc xin MMR trước khi trẻ đi học. Những loại vắc xin nên được tiêm cho trẻ khi:

  • Từ 12 – 15 tháng tuổi
  • Từ 4 – 6 tuổi

Liều vắc xin thứ ba không được khuyến cáo sử dụng nhưng bác sĩ có thể đề nghị tiêm liều thứ 3 với những người đang sống trong khu vực bùng phát dịch bệnh.

Những người không cần tiêm vắc xin MMR

Những trường hợp không cần tiêm vắc xin MMR bao gồm:

  • Đã tiêm phòng hai liều vắc xin MMR sau 12 tháng tuổi
  • Đã tiêm một liều MMR sau 12 tháng tuổi và thuộc nhóm đối tượng không có nguy cơ cao mắc bệnh sởi hoặc quai bị
  • Xét nghiệm máu có kháng thể miễn dịch với bệnh sởi, quai bị và rubella
  • Những người sinh trước năm 1957 (hầu hết những người trong độ tuổi đó có khả năng bị nhiễm vi rút một cách tự nhiên và đã có khả năng miễn dịch)

Ngoài ra, vắc xin MMR không được khuyến nghị tiêm cho những đối tượng sau:

  • Những người đã có phản ứng dị ứng đe dọa tới tính mạng với kháng sinh neomycin hoặc bất kỳ thành phần nào khác trong vắc xin MMR
  • Phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ dự định mang thai trong 4 tuần tới
  • Những người có hệ thống miễn dịch bị tổn thương nghiêm trọng

Những người nên tiêm chủng ngừa MMR

Những người không phù hợp với các tiêu chí được liệt kê ở trên cần được chủng ngừa và một số đối tượng dưới đây:

  • Phụ nữ chưa mang thai trong độ tuổi sinh sinh
  • Người làm việc trong bệnh viện, cơ sở y tế, trung tâm chăm sóc trẻ em hoặc trường học

Những người nên kiểm tra với bác sĩ trước

Nói chuyện với bác sĩ trước khi chủng ngừa bệnh quai bị nếu gặp một số tình trạng sức khỏe sau:

  • Người mắc bệnh ung thư
  • Người bị rối loạn máu
  • Người mắc bệnh ảnh hưởng đến hệ miễn dịch như HIV/AIDS.
  • Đang được điều trị bằng thuốc như steroid gây ảnh hưởng đến hệ miễn dịch
  • Đã tiêm một loại vắc xin khác trong 4 tuần qua

Tác dụng phụ của vắc xin

Thuốc chủng ngừa MMR rất an toàn và hiệu quả. Việc tim vắc xin MMR an toàn hơn nhiều so với việc mắc bệnh quai bị.

Hầu hết mọi người không gặp tác dụng phụ khi tiêm vắc xin. Một số người bị sốt nhẹ hoặc phát ban hoặc đau nhức các khớp trong thời gian ngắn.

Hiếm khi trẻ được chủng ngừa MMR có thể bị co giật do sốt nhưng những cơn co giật này không liên quan đến tình trạng sức khỏe lâu dài nào.

Chẩn đoán

Nếu bạn hoặc con bạn có các dấu hiệu hay triệu chứng của bệnh quai bị, bác sĩ có thể sẽ hỏi bạn về:

  • Đã được chủng ngừa bệnh quai bị chưa và liệu các nguy cơ tiếp xúc vi rút.
  • Xét nghiệm máu để kiểm tra vi rút quai bị

Điều trị

Quai bị do vi rút gây ra nên sử dugnj thuốc kháng sinh sẽ không hiệu quả. Hầu hết trẻ em và người lớn đều có thể hồi phục sau vài tuần mà không có biến chứng.

Những người bị quai bị nói chung không còn khả năng lây nhiễm và có thể trở lại làm việc hoặc học tập một cách an toàn khoảng 5 ngày sau khi xuất hiện các dấu hiệu và triệu chứng.

Các biện pháp khắc phục tại nhà

Nghỉ ngơi là cách điều trị bệnh quai bị tốt nhất. Có rất ít thứ có thể làm để tăng tốc độ hồi phục.

Người mắc bệnh quai bị có thể thực hiện một số biện pháp dưới đây để giảm bớt triệu chứng và phongd tránh lây nhiễm cho người khác:

  • Tự cách ly để tránh lây nhiễm cho người khác. Một người nào đó mắc bệnh quai bị có thể lây lan cho đến năm ngày sau khi bắt đầu các dấu hiệu và triệu chứng.
  • Sử dụng thuốc giảm đau không kê đơn như acetaminophen (Tylenol) hoặc thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen (Advil, Motrin IB) để giảm bớt các triệu chứng
  • Chườm ấm hoặc chườm lạnh để làm dịu các cơn đau do sưng hạch
  • Tránh ăn thức ăn cần nhai nhiều, có thể ăn các món súp hoặc thức ăn mềm
  • Tránh ăn thực phẩm chua như trái cây họ cam quýt hoặc nước trái cây bởi chúng có thể kích thích cơ thể tiết nước bọt
  • Uống nhiều nước.